Mazowieckie Centrum Metalurgiczne to jeden z największych ośrodków hutniczych doby starożytnej na terenach „barbarzyńskiej” Europy. Termin ten określa grupę około 240 stanowisk archeologicznych zlokalizowanych na obszarze
300 km² na zachodnim Mazowszu. Na tym terenie zarejestrowano ślady masowej produkcji żelaza prowadzonej przez ludność kultury przeworskiej, które pochodzą z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu rzymskiego
(II wiek p.n.e. – IV wiek n.e.).

Osady, pomimo dużego zróżnicowania pod względem wielkości, liczby i charakteru odkrytych na nich zabytków oraz śladów działalności produkcyjnej, reprezentują dwa zasadnicze modele. Pierwszy to stałe bądź sezonowe stanowiska mogące samodzielnie zaspokajać podstawowe potrzeby lokalnej społeczności – miały one powierzchnię od kilkunastu arów do 10 ha. Drugi model obejmuje miejsca krótkotrwałej działalności ludzkiej, które stanowiły ich bezpośrednie zaplecze, czasami bez śladów prowadzenia działań metalurgicznych.

Łączna liczba pieców na terenie Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego wynosi od 120 tys. do 150 tys. W prawdopodobnie największej osadzie ośrodka – Milanówku-Falęcinie – ich liczbę oszacowano na 15 tys. Osady w Brwinowie, Parzniewie i Pęcicach liczyły nieco mniej, ale również po kilkanaście tysięcy pieców, na terenie osady w Biskupicach odkryto ich około 3,5 tys. Na pozostałych stanowiskach należy się spodziewać od kilkudziesięciu do kilku tysięcy pieców. Produkcja hutnicza w poszczególnych miejscach była dość zróżnicowana, jednak jej rozmiar i poziom organizacji są wyjątkowe w skali „barbarzyńskiej” Europy.

1991 – Muzeum otrzymuje Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na „Najciekawsze wydarzenie muzealne roku”
za działalność popularyzatorską.

1993 – Wystawa stała Czas Żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego otrzymała nagrodę
I stopnia w konkursie organizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na „Najciekawsze wydarzenie roku”.

2004 – Stefan Woyda otrzymuje nagrodę Prezydenta Pruszkowa „Urbs Nova” za osiągnięcia w dziedzinie archeologii, promowanie Pruszkowa w Polsce i organizowanie koncertów muzyki poważnej.

2010 – I Warsztaty historyczno-artystyczne Dawno, dawno temu… otrzymują I nagrodę w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2010 – Dorota Słowińska otrzymuje Wyróżnienie Honorowe Forum Gospodarczego Pruszkowa za innowacyjność
w zarządzaniu instytucją kultury oraz profesjonalną realizację ciekawych zdarzeń artystycznych i edukacyjnych.

2012 – IV Warsztaty historyczno-artystyczne My Barbarzyńcy otrzymują I nagrodę w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2013 – V Warsztaty historyczno-artystyczne Mity starożytnych hutników otrzymują wyróżnienie w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2014 – Piecowiska Stare, wioska archeologiczna zorganizowana w ramach XV Dni Pruszkowa, otrzymują II nagrodę
w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Ekspozycja stała Przedświt – Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z przełomu er otrzymuje I nagrodę w kategorii wystawy organizowane przez mniejsze muzea, w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Piecowiska Stare, wioska archeologiczna zorganizowana w ramach XVI Dni Pruszkowa, otrzymują wyróżnienie
w kategorii projekt otwarty w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – VII Warsztaty historyczno-artystyczne Uczta Króla Kazimierza otrzymują wyróżnienie w kategorii projekt edukacyjny w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Kamila Brodowska otrzymuje wyróżnienie Narodowego Instytutu Dziedzictwa w uznaniu za zaangażowanie
w organizację 23. edycji Europejskich Dni Dziedzictwa w Polsce „Utracone dziedzictwo”.

2017 – Muzeum otrzymuje Medal „Pro Masovia” za wybitne zasługi i całkoształt działalności na rzecz wojwództwa mazowieckiego przyznany przez Marszałka Adama Struzika. Prezydent Miasta Pruszkowa Jan Starzyński oraz Dyrektor Agnieszka Kuźmińska z Departamentu Kultury, Promocji i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego wręczają również imiennie dyplomy dla: Dyrektor Doroty Słowińskiej-Kamasy, Urszuli Hagowskiej, Krystyny Kozy, Marii Mazurkiewicz oraz Ewy Rytter.

2017 – Wyróżnienie w XI edycji konkursu „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba” w kategorii „Najlepszy muzealny projekt otwarty” za zrealizowanie ARTEfaktów – Pruszkowskiego Festiwalu Archeologicznego.

2017 – Wyróżnienie w XI edycji konkursu „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba” w kategorii „Najlepszy muzealny projekt edukacyjny” za realizację projektu pt. „Cykl spotkań edukacyjnych” Początki Państwa Polskiego.

 2018 – I miejsce w plebiscycie „Fokus na Mazowieckie” w kategorii Nauka i Technika.

Zbiory Muzeum stanowi, stale powiększający się zespół zabytków archeologicznych. Zalążkiem kolekcji były przedmioty odkryte w trakcie badań powierzchniowych AZP prowadzonych w latach 60. i 70. XX w. przez Stefana Woydę na obszarze zachodniego Mazowsza. Obejmują one dużą grupę znalezisk z kilkuset stanowisk archeologicznych datowanych od epoki kamienia po nowożytność. Powstającą kolekcję placówki wzbogaciły zabytki pochodzące z badań archeologicznych i przypadkowych odkryć z rozległego obszaru byłego województwa warszawskiego w granicach sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Stąd też część zbiorów pruszkowskiego Muzeum tworzą materiały archeologiczne znalezione poza głównym terenem działalności instytucji.

Trzon kolekcji Muzeum to przedmioty pozyskane w trakcie badań archeologicznych prowadzonych przez pracowników placówki. Szczególną wartość mają liczne zabytki odkryte w trakcie kilkudziesięcioletnich prac wykopaliskowych na wielkich osadach hutniczych z przełomu er, do których należą np. Biskupice, Kotowice, Reguły oraz Milanówek-Falęcin. Materiały te umożliwiły próbę zdefiniowania fenomenu Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego i jego wyjątkowego znaczenia u schyłku starożytności.

Najcenniejszym zabytkiem zbiorów pruszkowskiego Muzeum jest odkryty na cmentarzysku w Zaborowie szklany puchar z I–II wieku n.e., zdobiony namalowanymi przedstawieniami rzymskich gladiatorów. To unikatowe w skali Europy naczynie, wykonane w jednej z egipskich manufaktur, stanowi wyjątkową ozdobę kolekcji naszej placówki.

Jesienią 1992 r. Muzeum udostępniło dla zwiedzających pierwszą stałą ekspozycję Czas żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego. Wystawa stanowiła podsumowanie kilkudziesięciu lat badań prowadzonych przez wyżej wspomnianą instytucję nad starożytnym hutnictwem.

Licznie eksponowanym zabytkom archeologicznym towarzyszył bogaty materiał fotograficzny i rysunkowy ukazujący specyfikę pracy archeologicznej. Istotnym elementem aranżacji plastycznej wystawy stały się wielkoformatowe rekonstrukcje dioramiczne wizualizujące pradziejową rzeczywistość. Wybrana formuła prezentacji przyczyniła się do stworzenia ekspozycji będącej poruszającą żywą opowieścią promującą pradziejowe dziedzictwo Mazowsza.

Sposób zaprezentowania tematu został doceniony przez licznie odwiedzającą Muzeum publiczność, znalazł także uznanie w oczach kolegów muzealników. Wystawa została uhonorowana w 1993 r. I nagrodą Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na „Najciekawsze wydarzenie muzealne roku”.

Ekspozycja dostępna była dla zwiedzających do maja 2011 r.

Muzeum organizuje wiele wydarzeń edukacyjnych, popularnonaukowych oraz artystycznych, w pełni wykorzystując dostępną przestrzeń – sale ekspozycyjne, urokliwą oranżerię o unikalnej akustyce, podziemia wraz z kominkiem, a przede wszystkim przestronny i klimatyczny ogród. Instytucja często również wychodzi poza swoje mury, wykorzystując pomysłowo przestrzeń miejską bądź elastycznie dopasowując się do warunków terenowych na dniach otwartych, festynach i innych imprezach plenerowych.

Obok wystaw, zajęć edukacyjnych, prelekcji naukowych i koncertów Muzeum proponuje swoim gościom również pokazy naukowe, spektakle teatralne (także w formach performatywnych) oraz warsztaty dla dzieci, młodzieży i dorosłych łączące w swojej formule elementy archeologii, kultury i sztuki. Zespół Muzeum dokłada wszelkich starań, by proponowane wydarzenia były na najwyższym poziomie organizacyjnym.

Zapowiedzi aktualnych wydarzeń znajdują się na stronie głównej.

Działalność muzyczna Muzeum ma bogatą i wieloletnią tradycję. Jej początki sięgają czasu przeprowadzki instytucji do oficyny dworskiej, przekazanej przez miasto na siedzibę Muzeum. Piękna oranżeria wchodząca w skład obiektu w sposób naturalny zapraszała do tego, aby wykorzystać ją do celów koncertowych. Poprzez swoje gabaryty, w szczególności znaczną wysokość, wnętrze sali ujawniło wyjątkowe walory akustyczne, słyszalne przede wszystkim w przypadku wykonawstwa muzyki kameralnej.

Pierwsze koncerty zagościły w oranżerii, z inicjatywy Pruszkowskiego Towarzystwa Muzycznego, w 1991 r. Od tego czasu organizowane w tej przestrzeni spotkania muzyczne na stałe wpisały się w kalendarz kulturalny miasta. Po kilku latach współpracy z Towarzystwem Muzeum zaczęło samodzielnie przygotowywać koncerty ujęte w ramach tematycznych cykli odpowiadających czterem porom roku. Za ich sprawą pruszkowscy melomani mieli wyjątkową okazję do zetknięcia się z najwybitniejszymi artystami z kraju i z zagranicy. Program cykli był różnorodny, obejmował muzykę kameralną, jazzową, spotkania z piosenką aktorską oraz wieczory słowno-muzyczne. Do jesieni 2015 r. zorganizowano ponad 500 koncertów.

W posiadaniu Muzeum znajduje się zabytkowy fortepian z czasów Fryderyka Chopina. Instrument wyprodukowano w Królewcu, w firmie Carl Julius Gebauhr, około 1830 r. Jest on jednym z najstarszych zachowanych w Europie egzemplarzy stworzonych przez tę firmę i jednocześnie reprezentuje typowy przykład zdobnictwa fortepianów z tego czasu.

Zapowiedzi aktualnych koncertów znajdują się na stronie głównej.

Publikacja jest już dostępna.

Pobrać ją można TUTAJ.

Link do pliku w lepszej jakości: TUTAJ.

W roku 2020 MSHM otrzymało ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (program ochrona zabytków archeologicznych) dofinansowanie zadania:

Kleszewo – cmentarzysko kultur przeworskiej i wielbarskiej. Publikacja wyników badań, tom 1.

Dwuletni projekt stanowi pierwszy etap publikacji opracowania stanowiska w Kleszewie, w pow. pułtuskim. Zostało ono odkryte w 1961 roku, a stacjonarne badania archeologiczne rozpoczęto w roku 1964. Pierwotnie miały one charakter ratowniczy, od drugiego sezonu przekształcając się w przedsięwzięcie stricte naukowe. Pracami kierował Stefan Woyda – ówczesny Konserwator Zabytków Archeologicznych na woj. warszawskie. Trwały one dziewięć lat (1964–1972). W ich trakcie zbadano około 6700 m2 powierzchni stanowiska, gdzie zarejestrowano blisko 1100 obiektów archeologicznych, w tym ślady rozległej osady z epoki brązu (kultury trzciniecka i łużycka), cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego, okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów (kultury przeworska i wielbarska) oraz niewielką nekropolę z początków drugiego tysiąclecia naszej ery.

Projekt obejmie publikację materiałów z cmentarzyska kultur przeworskiej i wielbarskiej. Nekropola ta została zbadana w całości. Zarejestrowano na niej około 550 grobów pochodzących z okresu między II w. p.n.e. a IV/V w. n.e. Odkryte materiały znajdują się w zbiorach MSHM. Składa się nań: ponad 2000 przedmiotów zrobionych ze szkła, metalu, gliny, kości, kamienia, zbliżona liczba naczyń glinianych (całych lub we fragmentach) i kilkanaście tysięcy fragmentów ceramiki.

W ramach realizacji zadania zostanie opublikowany katalog obiektów nieruchomych obejmujący m. in. charakterystykę jam grobowych, opis i klasyfikację typologiczną zabytków archeologicznych, określenie atrybucji kulturowej i datowanie poszczególnych zespołów. Zdigitalizowane zostanie blisko 150 negatywów zdjęć poczynionych podczas badań. Sporządzony będzie numeryczny model terenu stanowiska i jego okolic. Wykonane zostaną analizy specjalistyczne (np.: antropologiczna i archeozoologiczna fragmentów tkanin, szczątków botanicznych). Całość zamknie około 300 tablic z rysunkami i fotografiami zabytków.

Wynikiem projektu będzie książka w dwóch wersjach językowych. Obie w formie elektronicznej zostaną udostępnione bezpłatnie na stronie internetowej MSHM.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych”.