Muzeum rozpoczęło swoją działalność 1 czerwca 1975 r. Instytucja powstała w konsekwencji jednego z najbardziej znaczących odkryć w powojennej archeologii polskiej. Podczas prowadzonych w latach 1968–1975 badań powierzchniowych Stefan Woyda natrafił na relikty jednego z najpotężniejszych ośrodków hutniczych świata barbarzyńskiego z przełomu er – Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego.

Wybór Pruszkowa jako miejsca usytuowania Muzeum podyktowany był położeniem miasta w środku obszaru objętego archeologicznymi pracami badawczymi. Na siedzibę instytucji przeznaczono zabytkowy budynek oficyny dworskiej, który przez kolejne lata był kompleksowo remontowany i dostosowywany do potrzeb placówki muzealnej.

Od momentu swojego powstania Muzeum prowadziło intensywne badania powierzchniowe oraz systematyczne ekspedycje wykopaliskowe mające na celu jak najlepsze rozpoznanie starożytnego ośrodka produkcji żelaza oraz odtworzenie życia lokalnych społeczności ludzkich. Przez wszystkie lata działalności placówka zorganizowała dziesiątki wystaw oraz setki prelekcji, koncertów, spotkań i warsztatów.

Obecnie patronem Muzeum jest jego założyciel i wieloletni dyrektor – Stefan Woyda.

Muzeum mieści się w klasycystycznej oficynie dworskiej, która wraz z położonymi nieopodal pałacem i parkiem tworzy urokliwe założenie urbanistyczne zwane zespołem pałacowo-parkowym Potulickich (od nazwiska ostatnich właścicieli majątku).

Dwie najstarsze części budynku Muzeum zostały wybudowane w drugiej połowie XIX w., część środkowa natomiast na początku XX stulecia. Północna część – obecnie: sale ekspozycyjne, czytelnia i pracownie – pierwotnie służyła celom gospodarczo-mieszkalnym. W południowej zlokalizowano oranżerię, która pełniła również funkcję wozowni. Charakterystyczna wieża zwieńczona metalowym wiatrowskazem w formie koguta mieściła w sobie zbiorniki z wodą.

Północna część budynku nawiązuje do stylu alpejskiego, charakterystycznego dla budowli tyrolskich. Warte uwagi są elementy drewniane snycerki, dobrze widoczne od strony pergoli i parku. W pobliżu oficyny znajduje się również piwnica dworska, tzw. lodownia, jeden z nielicznych obiektów gospodarczych, które przetrwały do naszych czasów. Ceglane, łukowe sklepienie lodowni jest ewenementem w skali Mazowsza.

Ostatnie lata to przełomowy czas dla naszej placówki. W latach 2010–2012 budynek Muzeum przeszedł gruntowny remont. Wymagało to od zespołu muzealników wykonania wielu skomplikowanych logistycznie zadań oraz ogromnej pracy łączącej się zarówno z organizacją przeprowadzki pracowników i wszystkich zbiorów do tymczasowej siedziby (lata 2011–2012), jak i ewaluacją dotychczasowych działań oraz opracowaniem nowych programów aktywności. W tym czasie przystąpiono również do prac koncepcyjnych tworzenia nowej ekspozycji stałej, a także prowadzono działalność naukową, edukacyjną i popularyzatorską na maksymalnym poziomie.

Od roku 2013 realizacja wystawy weszła w zaawansowaną fazę produkcji i montażu. Kolejny rok był czasem dwóch poważnych wyzwań – finalizacji prac nad ekspozycją stałą oraz budowy nowoczesnego magazynu zabytków w muzealnym ogrodzie. Otwarcie wystawy stałej w październiku 2014 roku było dla nas bardzo znaczącym wydarzeniem w ciągu ostatnich lat. Pamiątką z tego intensywnego czasu jest blog nazwany wymownie:
„Muzeum na walizkach”: http://muzeumnawalizkach.archeolog.pl.

Opisane lata stanowią swoistą cezurę, gdy instytucja została otwarta na nowo. Dziś jest to nowoczesna, dostosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych instytucja kultury, która na co dzień prezentuje niepowtarzalną kolekcję zabytków na jednej z najnowocześniejszych wystaw archeologicznych w Polsce – Przedświt – Mazowieckie Centrum Metalurgiczne
z przełomu er. Ambicją placówki jest prowadzenie działalności o szerokim spektrum – naukowej, edukacyjnej i kulturalnej.

Remont siedziby, budowa nowego magazynu zabytków oraz nowa ekspozycja stała zostały w całości sfinansowane
ze środków Gminy Miasta Pruszków.

Stefan Woyda – archeolog, odkrywca i badacz Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego. Założyciel oraz wieloletni dyrektor Muzeum.

Od 1964 do 1975 r. piastował stanowisko Konserwatora Zabytków Archeologicznych w obrębie ówczesnego
woj. warszawskiego. Był inicjatorem programu Archeologiczne Zdjęcie Polski. Przez wszystkie lata działalności archeologicznej organizował wiele badań wykopaliskowych i terenowych. Odkrycie Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, a co za tym idzie: potrzeba organizacji wieloletnich, systematycznych badań wykopaliskowych, opracowywania, jak również udostępniania zabytków, stało się dla Stefana Woydy impulsem
do założenia Muzeum. Dążył do tego, by stworzyć prężną jednostkę badającą, gromadzącą i udostępniającą swoje zbiory szerokiemu gronu odbiorców. W roku 1991 możliwe stało się urzeczywistnienie wizji stałej ekspozycji we własnej siedzibie i wykonanie nowatorsko zaaranżowanej ekspozycji Czas żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego.

W zamyśle Stefana Woydy Muzeum miało być nie tylko placówką stricte archeologiczną, ale przede wszystkim przestrzenią dla realizacji szeroko pojętych działań edukacyjnych i kulturalnych – odczytów, prelekcji naukowych, koncertów.
Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego nosi imię swojego założyciela od 2006 r.

Archeologiczne Zdjęcie Polski to ogólnopolski naukowo-badawczy program konserwatorski, którego celem są rozpoznanie i ewidencja, a poprzez to ochrona stanowisk archeologicznych. Głównym trzonem programu są badania powierzchniowe prowadzone wiosną i jesienią, podczas których lokalizuje się nieznane dotąd stanowiska archeologiczne. Pozyskane informacje umieszczane są na zunifikowanych kartach zawierających podstawowe dane, jak: przynależność administracyjna, położenie, datowanie i opis stanowiska, uzupełnione są one o mapę z zaznaczonym zasięgiem. Karty trafiają do ogólnopolskiej bazy danych i są podstawą prowadzenia działań konserwatorskich.

Program uruchomiono w roku 1978. Jednym z autorów pomysłu zunifikowania metod rozpoznania powierzchniowego stanowisk oraz opracowania uniwersalnej dla całego kraju metody badawczej był Stefan Woyda. Jako Wojewódzki Konserwator Zabytków rozpoczął w 1968 r. prowadzenie systematycznych badań powierzchniowych, nazwanych pierwotnie Zdjęciem Archeologicznym Terenu Mazowsza i Podlasia. Terenem, na którym prowadzono pierwsze prace, była wschodnia część Równiny Łowicko-Błońskiej. Wyniki prekursorskich badań na Mazowszu okazały się spektakularne – przez pierwsze sezony odkryto 700 nowych stanowisk – część z nich tworzy Mazowieckie Centrum Metalurgiczne.

Mazowieckie Centrum Metalurgiczne to jeden z największych ośrodków hutniczych doby starożytnej na terenach „barbarzyńskiej” Europy. Termin ten określa grupę około 240 stanowisk archeologicznych zlokalizowanych na obszarze
300 km² na zachodnim Mazowszu. Na tym terenie zarejestrowano ślady masowej produkcji żelaza prowadzonej przez ludność kultury przeworskiej, które pochodzą z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu rzymskiego
(II wiek p.n.e. – IV wiek n.e.).

Osady, pomimo dużego zróżnicowania pod względem wielkości, liczby i charakteru odkrytych na nich zabytków oraz śladów działalności produkcyjnej, reprezentują dwa zasadnicze modele. Pierwszy to stałe bądź sezonowe stanowiska mogące samodzielnie zaspokajać podstawowe potrzeby lokalnej społeczności – miały one powierzchnię od kilkunastu arów do 10 ha. Drugi model obejmuje miejsca krótkotrwałej działalności ludzkiej, które stanowiły ich bezpośrednie zaplecze, czasami bez śladów prowadzenia działań metalurgicznych.

Łączna liczba pieców na terenie Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego wynosi od 120 tys. do 150 tys. W prawdopodobnie największej osadzie ośrodka – Milanówku-Falęcinie – ich liczbę oszacowano na 15 tys. Osady w Brwinowie, Parzniewie i Pęcicach liczyły nieco mniej, ale również po kilkanaście tysięcy pieców, na terenie osady w Biskupicach odkryto ich około 3,5 tys. Na pozostałych stanowiskach należy się spodziewać od kilkudziesięciu do kilku tysięcy pieców. Produkcja hutnicza w poszczególnych miejscach była dość zróżnicowana, jednak jej rozmiar i poziom organizacji są wyjątkowe w skali „barbarzyńskiej” Europy.

1991 – Muzeum otrzymuje Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na „Najciekawsze wydarzenie muzealne roku”
za działalność popularyzatorską.

1993 – Wystawa stała Czas Żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego otrzymała nagrodę
I stopnia w konkursie organizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na „Najciekawsze wydarzenie roku”.

2004 – Stefan Woyda otrzymuje nagrodę Prezydenta Pruszkowa „Urbs Nova” za osiągnięcia w dziedzinie archeologii, promowanie Pruszkowa w Polsce i organizowanie koncertów muzyki poważnej.

2010 – I Warsztaty historyczno-artystyczne Dawno, dawno temu… otrzymują I nagrodę w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2010 – Dorota Słowińska otrzymuje Wyróżnienie Honorowe Forum Gospodarczego Pruszkowa za innowacyjność
w zarządzaniu instytucją kultury oraz profesjonalną realizację ciekawych zdarzeń artystycznych i edukacyjnych.

2012 – IV Warsztaty historyczno-artystyczne My Barbarzyńcy otrzymują I nagrodę w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2013 – V Warsztaty historyczno-artystyczne Mity starożytnych hutników otrzymują wyróżnienie w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2014 – Piecowiska Stare, wioska archeologiczna zorganizowana w ramach XV Dni Pruszkowa, otrzymują II nagrodę
w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Ekspozycja stała Przedświt – Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z przełomu er otrzymuje I nagrodę w kategorii wystawy organizowane przez mniejsze muzea, w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Piecowiska Stare, wioska archeologiczna zorganizowana w ramach XVI Dni Pruszkowa, otrzymują wyróżnienie
w kategorii projekt otwarty w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – VII Warsztaty historyczno-artystyczne Uczta Króla Kazimierza otrzymują wyróżnienie w kategorii projekt edukacyjny w konkursie „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba”.

2015 – Kamila Brodowska otrzymuje wyróżnienie Narodowego Instytutu Dziedzictwa w uznaniu za zaangażowanie
w organizację 23. edycji Europejskich Dni Dziedzictwa w Polsce „Utracone dziedzictwo”.

2017 – Muzeum otrzymuje Medal „Pro Masovia” za wybitne zasługi i całkoształt działalności na rzecz wojwództwa mazowieckiego przyznany przez Marszałka Adama Struzika. Prezydent Miasta Pruszkowa Jan Starzyński oraz Dyrektor Agnieszka Kuźmińska z Departamentu Kultury, Promocji i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego wręczają również imiennie dyplomy dla: Dyrektor Doroty Słowińskiej-Kamasy, Urszuli Hagowskiej, Krystyny Kozy, Marii Mazurkiewicz oraz Ewy Rytter.

2017 – Wyróżnienie w XI edycji konkursu „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba” w kategorii „Najlepszy muzealny projekt otwarty” za zrealizowanie ARTEfaktów – Pruszkowskiego Festiwalu Archeologicznego.

2017 – Wyróżnienie w XI edycji konkursu „Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba” w kategorii „Najlepszy muzealny projekt edukacyjny” za realizację projektu pt. „Cykl spotkań edukacyjnych” Początki Państwa Polskiego.

 2018 – I miejsce w plebiscycie „Fokus na Mazowieckie” w kategorii Nauka i Technika.

Zbiory Muzeum stanowi, stale powiększający się zespół zabytków archeologicznych. Zalążkiem kolekcji były przedmioty odkryte w trakcie badań powierzchniowych AZP prowadzonych w latach 60. i 70. XX w. przez Stefana Woydę na obszarze zachodniego Mazowsza. Obejmują one dużą grupę znalezisk z kilkuset stanowisk archeologicznych datowanych od epoki kamienia po nowożytność. Powstającą kolekcję placówki wzbogaciły zabytki pochodzące z badań archeologicznych i przypadkowych odkryć z rozległego obszaru byłego województwa warszawskiego w granicach sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Stąd też część zbiorów pruszkowskiego Muzeum tworzą materiały archeologiczne znalezione poza głównym terenem działalności instytucji.

Trzon kolekcji Muzeum to przedmioty pozyskane w trakcie badań archeologicznych prowadzonych przez pracowników placówki. Szczególną wartość mają liczne zabytki odkryte w trakcie kilkudziesięcioletnich prac wykopaliskowych na wielkich osadach hutniczych z przełomu er, do których należą np. Biskupice, Kotowice, Reguły oraz Milanówek-Falęcin. Materiały te umożliwiły próbę zdefiniowania fenomenu Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego i jego wyjątkowego znaczenia u schyłku starożytności.

Najcenniejszym zabytkiem zbiorów pruszkowskiego Muzeum jest odkryty na cmentarzysku w Zaborowie szklany puchar z I–II wieku n.e., zdobiony namalowanymi przedstawieniami rzymskich gladiatorów. To unikatowe w skali Europy naczynie, wykonane w jednej z egipskich manufaktur, stanowi wyjątkową ozdobę kolekcji naszej placówki.

Jesienią 1992 r. Muzeum udostępniło dla zwiedzających pierwszą stałą ekspozycję Czas żelaza. Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z epoki Imperium Rzymskiego. Wystawa stanowiła podsumowanie kilkudziesięciu lat badań prowadzonych przez wyżej wspomnianą instytucję nad starożytnym hutnictwem.

Licznie eksponowanym zabytkom archeologicznym towarzyszył bogaty materiał fotograficzny i rysunkowy ukazujący specyfikę pracy archeologicznej. Istotnym elementem aranżacji plastycznej wystawy stały się wielkoformatowe rekonstrukcje dioramiczne wizualizujące pradziejową rzeczywistość. Wybrana formuła prezentacji przyczyniła się do stworzenia ekspozycji będącej poruszającą żywą opowieścią promującą pradziejowe dziedzictwo Mazowsza.

Sposób zaprezentowania tematu został doceniony przez licznie odwiedzającą Muzeum publiczność, znalazł także uznanie w oczach kolegów muzealników. Wystawa została uhonorowana w 1993 r. I nagrodą Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na „Najciekawsze wydarzenie muzealne roku”.

Ekspozycja dostępna była dla zwiedzających do maja 2011 r.